سه شنبه 4 مهر 1396
مسیر صفحات
 
تعاونیهای رسمی در ایران قبل از انقلاب
چاپ
در اقتصادی کشورهای سرمایه داری و سوسیالیستی، تعاونیهای رسمی دارای پیشینه دراز است و از نخستین سالهای سده نوزدهم آغاز شده است. حال آنکه در کشور ما این پدیده پیشینه طولانی نداشته و علیرغم اینکه در نوع سنتی آن از دیرباز دارای سوابق بوده است از پیدایش نوع رسمی آن بیش از چند دهه نمی گذرد. آغاز تعاون رسمی در ایران را می توان از حیث عنوان ، موادی در قانون تجارت سال 1303 شمسی دانست. موادی از این قانون به بحث در مورد تعاونیهای تولید و مصرف پرداخته است. اما از لحاظ تشکیل و ثبت و فعالیت رسمی می توان سال 1314 را آغاز فعالیت تعاونیها در ایران دانست. زیرا در این سال توسط دولت اقدام به تشکیل نخستین شرکت تعاونی روستائی در منطقه داودآباد گرمسار گردید. مبنای تشکیل شرکت فوق قانون تجارت سال 1311 بود که در چند ماه بحثی از شرکتهای تعاونی آورده بود.

از آغاز تشکیل تعاونیها در ایران تا سال 1320 جمعاً سه شرکت تعاونی روستائی با عضویت 1050 کشاورز بوجود آمده است. شرکتهای مزبور نیز به ادعای منابعی که به بررسی تعاونیها در این دوره پرداخته اند ، مرهون کوشش و توجه آن عده از افرادی است که برای کسب علم و فن به ممالک غربی فرستاده شده و در آنجا با این نوع سازمانهای اقتصادی و اجتماعی آشنا گردیده بودند . بیسوادی و آثار و نتایج معنوی آن در میان طبقات پائین جامعه مانع از آن گردید که شرکتهای تعاونی بتوانند مراحل رشد و گسترش خود را طی کنند . قابل توجه است که تعاونی با آن قواعدی که برایش وضع کرده بودند مختص جوامع صنعتی و آن هم در دوره ای خاص از عمر آنها بوده است.

برای گسترش تعاونیها بعد از سال 1320 رضاخان، وزیر کشور وقت را مأمور کرد که در رأس هیئتی برای تعلیم مأموران و آشنا ساختن مردم بمفهوم قوانین تعاونی بشهرها و روستاهای دور و نزدیک سفر کرده ، حس مسئولیت جمعی مردم بویژه طبقات تولید کننده را برانگیزد. اقداماتی نیز از جانب دولت در اینمورد صورت می گیرد ، از جمله توزیع فرآورده های کارخانجات دولتی را به شرکتهای تعاونی واگذار می نمایند. وقوع جنگ دوم جهانی نه تنها برنامه های مزبور بلکه سایر برنامه ها را تحت الشعاع قرارداد. بعد ازجنگ جهانی دوم اشاعه تعاونیها با مشخصاتی که قبلاً ذکر شد از دو سو ادامه پیدا کرد.

از یک سو کسانی که از تعاونیهای ممالک دیگر دارای سوابق ذهنی بودند برای پاسخگوئی بمشکلات بعد از جنک اقدام به تشکیل تعدادی تعاونی مصرف در سطح شهرها نمودند و از سوی دیگر برخی موسسات خارجی در مورد تأسیس و اداره شرکتهای تعاونی، فعالیتهایی در ایران معمول داشتند که به طور مختصر به آنها اشاره خواهد شد.

بعد از شهریور سال 1320 از سوی بعضی از کشورها، مخصوصاً آمریکا ، هیئتهایی (در ظاهر) برای ارائه کمکهای فنی وارد ایران شدند. در برخی از رشته های امور اقتصادی و اجتماعی ایران نیز عملیاتی را شروع نمودند، از جمله در مورد شرکتهای تعاونی که به منظور پیدایش و توسعه این نهضت اجتماعی و اقتصادی اقداماتی معمول داشته و کمکهای فنی و مالی می نمودند . بدیهیست این موسسات در نهایت اهداف مورد نظر خود را دنبال می کرده اند. لکن از جهت این بحث اقدامات این موسسات نتایجی را در برداشته است:

1- موسسه های وابسته به سازمان ملل متحد مانند سازمان خواربار جهانی ( فائو ) و دفتر بین المللی کار
اهم فعالیت ها و کمکهای این موسسات برای پیشرفت نهضت تعاون در ایران ، فنی و آموزشی بود. این موسسات عده ای از کارشناسان سازمان ملل متحد در زمینه شرکتهای تعاونی کشاورزی و شرکتهای تعاونی مصرف کارگری را در وزارتخانه ها و سازمانهای دولتی که در این رشته فعالیت داشتند، جهت آموزش بکارگیری می نمودند. علاوه براین هزینه اعزام عده ای از کارمندان بومی تحصیل کرده وزارتخانه ها و سازمانهای دولتی را برای مطالعه در امور شرکتهای تعاونی به کشورهای خارج تامین می نمودند.

2- هیئت عملیات اقتصادی و عمرانی آمریکا در ایران (اصل چهار)
این سازمان نه تنها کمکهای فنی برای پیشرفت نهضت تعاونی می نمود بلکه خودشان به تشیکل تعاونی مصرف کارگری و مصرف شهری و تعاونیهای کشاورزی هم مبادرت می ورزیدند و حتی کمکهای مالی به این قبیل شرکتها می نمودند و وسایل کار آنها را فراهم می کردند. اداره هیئت عملیات اقتصادی و عمرانی آمریکا در ایران در سال 1330 همزمان با قوانین و دستورات تقسیم املاک سلطنتی بین کشاورزان تشکیل گردید. وظایف اساسی اداره مزبور ظاهراً عبارت بود از:

الف مطالعه درباره اوضاع اقتصادی و اجتماعی کارگران و بخصوص کشاورزان در روستاها.

ب افزایش مبادلات علمی و فنی در رشته های مختلف تقسیم اراضی و ترویج کشاورزی مطابق روش نوین کشاورزی بمنظور بهبود کار و زندگی کشاورزان.

ج راهنماییهای علمی و فنی برای تشکیل و اداره نمودن شرکتهای تعاونی تولید، اعتبار و مصرف روستاها.

د کمکهای مالی طرفین (ایران و آمریکا) در حدود اعتبارات پیش بینی شده و موافقت نامه های تنظیمی برای اجرای برنامه های موردنظر.

ه‍ تهیه و تامین کارشناسان فنی داخلی و خارجی جهت اجرای برنامه های تعاونی بهداشتی و فرهنگی.

و تامین عملیات آموزشی و نمایشی در زمینه اصول بین المللی شرکتهای تعاونی.

3- سایر موسسات آمریکایی نظیر بنیاد فورد و موسسه خاور نزدیک
این سازمانها نیز نه تنها از لحاظ کمکهای فنی اقداماتی می نمودند، بلکه خودشان هم با راهنمایی کارشناسان ایرانی بعضی از طبقات مردم را تشویق به تشکیل شرکتهای تعاونی می کردند.

4- موسسات تعاونی بین المللی کشورهای اروپائی
این موسسات با اعطای بورسهای خارج از کشور و با اعزام کارشناسان تعاونی به ایران کمکهای فنی می نمودند.
تاریخ آخرین به روزرسانی: 1393/10/30
انواع تعاونیها
چاپ
در اولین کمیسیون تعاون که در سازمان برنامه تشکیل گردید، عده ای از کارشناسان اصل چهار و سازمان ملل متحد عضویت داشتند و برنامه های تعاونی کشور باید به تصویب کمیسیون مزبور می رسید. در زمینه اجرای برنامه های تعاون اصل چهار علاوه بر تقبل هزینه های مزبور مقرر گردید 50 نفر از کارمندان دولت برای دیدن دوره های تعاونی به خارج اعزام گردند. لذا قراردادی با دولت ایران در این زمینه منعقد نموده و آموزش تعاونی کارمندان دولت را به عهده گرفتند.

تعداد تعاونیهای تشکیل شده (اعم از صندوق های تعاونی روستایی و تعاونیهای مصرف) تا سال 1330 به زحمت به یکصد شرکت می رسید. که اکثریت قریب به اتفاق آنها هم فعالیت موثر و چشمگیری نداشتند.

درسال 1332 اولین قانون تعاونی ایران که با الهام گرفتن از قوانین خاص دیگر کشورها تهیه شده بود به صورت لایحه قانونی به تصویب رسید.
درسال 1334 لایحه مزبور با اصلاحاتی از تصویب مجلس وقت گذشت و اولین قانون تعاون ایران تصویب شد که پایه و اساس تاسیس و تشکیل تعاونیهای زیادی بخصوص بعد از سال 1341 گردید.
درسال 1341 براساس تبصره 2 ماده 165 قانون مربوط به اصلاحات ارضی رژیم گذشته، کشاورزانی که زمین دریافت می داشتند ناچار بودند قبلاً عضویت شرکت تعاونی روستایی را بپذیرند. باین ترتیب در مدت کوتاهی بیش از 8 هزار شرکت تعاونی روستائی تشکیل گردید که بعداً در هم ادغام شد و حدود سه هزار شرکت را بوجود آوردند. تعاونیهای مصرف، توزیع و ... نیز پس از سال 1346 که سال تعاون اعلام شده بود ، از نظر کمی گسترش قابل توجهی یافتند .
در سال 1350 قانون شرکتهای تعاونی با مطالعه قوانین سایر کشورها تهیه و تصویب رسید که موادی از آن هنوز هم مبنای کار تعاونیهاست. تا قبل از پیروزی انقلاب انواع تعاونیها در ایران عبارت بودند از:

1- سازمان مرکزی تعاون کشور (تشکیل شرکتهای تعاونی شهری غیرکارگری)
این سازمان در بیست و سوم اردیبهشت 1346 بمنظور تفهیم اصول تعاون و تعمیم آن در سراسر کشور و نیز تهیه قوانین لازم و ایجاد امکانات مناسب برای تعاونیها بوجود آمد، درسال 1350 به وزارت تعاون و امور روستاها ملحق شد و درسال 1356 پس از انحلال آن وزارتخانه تحت نظارت وزارت بازرگانی درآمد که تا زمان تشکیل وزارت تعاون در سال 1370 بدینصورت ادامه کار داد و سپس براساس قانون بخش تعاون ، مصوب شهریور 1370 به وزارت تعاون منتقل گردید.
تعداد و عناوین شرکتهای تعاونی و اتحادیه های تعاونی تحت پوشش سازمان مرکزی تعاون کشور در پایان بهمن ماه سال 1357 عبارت بودند از:

الف- شرکتهای تعاونی
مجموع شرکتهای تعاونی تحت پوشش سازمان مرکزی تعاون کشور اعم از مصرف، مسکن، اعتبار، توزیعی ، خدماتی ، شهری غیرکارگری در پایان بهمن 57 برابر با 1340 واحد بوده که اعضای آنها بالغ بر 803,893 نفر بوده اند.

ب - اتحادیه شرکتهای تعاونی
تاپایان بهمن ماه 1357 تعداد 20 اتحادیه تعاونی شهری غیر کارگری تأسیس گردید که اعضای آنها بالغ بر 369 شرکت تعاونی ثبت گردیده است.

2- سازمان مرکزی تعاون روستایی (تشکیل شرکتهای تعاونی روستائی)
این سازمان که در سال 1346 و بدنبال موادی از قانون اصلاحات ارضی مصوب 1341 بوجود آمد، اهداف و وظایف زیر را دنبال می نمود:

الف - آموزش اصول تعاون و تربیت کادر سرپرستی برای راهنمائی اعضای شرکت‌های تعاونی و مناطق روستائی کشور.

ب - کمکهای اعتباری به شرکتها به منظور افزایش محصولات و درآمد کشاورزان و بازاریابی و فروش محصول ایشان.

ج - ارتباط با شرکتهای تعاونی مصرف کشور و همچنین ایجاد رابطه با سازمانهای بین‌المللی.

این سازمان در سنوات اخیر تحت نظارت وزارت کشاورزی بوده و در پایان بهمن ماه 1357 مجموعاً 2939 شرکت تعاونی روستائی با 3,010,202 نفر عضو را تحت پوشش داشته است.

تعداد اتحادیه های شرکتهای تعاونی روستائی در پایان بهمن 1357 معادل 153 واحد با 2939 عضو بوده است و در واقع تمامی شرکتهای تعاونی عضو اتحادیه های منطقه مربوط به خود بوده اند.

3- شرکتهای تعاونی کارگری
شرکتهای تعاونی کارگری اعم از کار و تولید، مصرف و مسکن و اعتبار از سال 1346 تشکیل گردید و تا بهمن ماه سال 1357 تعداد این شرکتها به 1673 واحد رسید که اعضاء این شرکتها بالغ بر 423,840 نفر بود. در بهمن ماه سال مذکور تعداد اتحادیه های کارگری یک واحد با 510 شرکت تعاونی عضو ثبت گردیده است.

4- شرکتهای تعاونی تولیدی روستائی
از اقدامات دیگری که پس از تقسیم اراضی در ایران بمنظور یکپارچه کردن اراضی انجام گرفت، تشکیل واحدهائی تحت عنوان تعاونیهای تولید بود که قانون آن در سال 1349 به تصویب رسید.

دولت به منظور بالا بردن میزان عملکرد در واحد سطح و کشت یکپارچه با حفظ مالکیت فردی زارعین بر قطعات متعلق به خود و پیشبرد برنامه های زراعی و استفاده صحیح تر از منابع آب و خاک و افزایش درآمد زارعین، تعاونیهای تولید روستائی را ایجاد کرد.

تعداد تعاونیهای تولید روستائی تا بهمن سال 1357 شامل 39 شرکت مشتمل بر 258 قریه و مزرعه با 11,200 نفر صاحبان اراضی و مساحت کل محصور 99,546 هکتار می شد.
تاریخ آخرین به روزرسانی: 1389/04/16